Waren er dit keer minder metaforen dan vorige keren, ook in de laatste coronapersconferentie van woensdag 24 juni schitterden de stijlfiguren . Ik noem slechts de drieslag, de tegenstelling en de alliteratie. Eén tegenstelling schitterde op hoogte. Daar werd het literair: “Fluister hoera”. En de metafoor van de dijk? Die klopt volgens mij niet. Wij zijn niet de dijk. Tip voor beleidsschrijvers: pas wat meer stijlfiguren toe in gortdroge beleidsteksten.

De drieslag
Rutte begon al vrij snel met de drieslag:

“Zonder alle maatregelen hadden we naar schatting 135.000 ziekenhuisopnames gehad en ruim 35.000 coronapatiënten op de intensive care. Plekken die we nooit ofte nimmer hadden kunnen realiseren. Pieken die we nooit aan hadden gekund. Getallen die ons land sociaal, economisch en maatschappelijk pas echt zouden hebben ontwricht.”

Een drieslag is een opsomming van drie woorden, zinsdelen of zinnen. In de opbouw en de stijl lijken de delen van de opsomming op elkaar. Zo ook in de drieslag van Rutte: plekken, pieken en getallen. De opsomming in drieën klinkt vaak ritmisch en beklijft beter in ons brein dan een opsomming uit twee of vier delen. Andere drieslagen uit eerdere coronaconferenties:

  • Blijf altijd thuis als je klachten hebt. Geen uitzonderingen, geen excuses, en geen flinkdoenerij.
  • Testen, traceren en vanuit huis rapporteren.
  • Maar ik hoop ook dat we met elkaar niet uit het oog verliezen dat dit voor heel veel mensen een ongelooflijk moeilijke tijd is. Met alle onzekerheid van ondernemers over de toekomst van hun bedrijf en van mensen over hun baan. Met al het verdriet om geliefden die aan het virus zijn overleden. En met alle eenzaamheid en onzekerheid in de verpleeghuizen, in de gehandicaptenzorg en onder andere kwetsbare groepen.

Overigens is niet elke opsomming van drie delen een drieslag. Een drieslag is wat theatraal: bewust zo geformuleerd om de inhoud versterkt over te brengen. In de volgende zin is gewoon sprake van een opsomming: ‘Theaters en concertzalen en bioscopen kunnen per 1 juni ook weer open.”

De tegenstelling
Daarna volgde vrij snel de tegenstelling in:

“Door afstand te houden, geven we ruimte aan elkaar.”

De tegenstelling is een beproefd middel in reclame en marketing. Ons brein kan niet zo goed met onlogica omgaan. Zeg je dat ‘Grote mensen klein moeten denken’ dan reageert ons brein op groot en klein. Dat lijkt op het eerste gezicht te conflicteren. En conflicterende informatie kan gevaar betekenen! Zoals Tom die glimlacht naar Jerry. Toms glimlach conflicteert met de duistere blik in zijn ogen. En wat gevaarlijk is, heeft onze onverdeelde aandacht. Zo houd je je luisteraars en je lezers bij de tekst. Andere tegenstellingen in deze toespraak van Rutte:

“Het grote gevaar is dat we nu denken: Mooi. Dat was de coronatijd. Terug naar de onze.”

 “Zorgen dat er geen tweede golf komt, maar daar wel op voorbereid zijn.”

De metafoor
De premier begon nog even met de metafoor van de achtbaan om te zeggen dat we inmiddels de belangrijkste loopings hadden gehad. Minister De Jonge noemde ons vervolgens de dijk die de tweede golf buiten de deur kan houden:

“Vandaag zijn wij samen die dijk”.  

Om te overtuigen is het van belang dat metaforen kloppen. En een dijk houdt het water tegen. Het water kan letterlijk tegen de dijk klotsen.  Maar ik heb liever niet dat het coronavirus tegen me aan klotst. De minister bedoelde dat ons gedrag de dijk is.  Maar dat klinkt alweer een stuk minder swingend. En het is taalkundig verdedigbaar dat ‘wij’ ook ‘ons gedrag’ omvat. Maar de dijk is een lichaam en dat is de kern van de vergelijking. Hmm, ik houd het op de verleiding van de driedubbele ij-klank in ‘Wij zijn de dijk.” Dat gaf vast de doorslag.

De uitsmijter
Op de vraag na afloop van een journalist hoe de minister-president dacht dat het op voetbaltribunes zou gaan met zingende mensen en spreekkoren zei Rutte:

“Ja, neem een toeter mee voor als er een doelpunt wordt gemaakt, of fluister hoera.”

Het mooie was dat deze tegenstelling niet bedacht leek. De tegenstelling kwam spontaan, als reactie op de vraag van een journalist. En daarmee wordt het in mijn ogen literair. Namelijk niet vooraf in de speech gekleid om een beoogd effect te sorteren. Terwijl het in de kern ook nog eens de perfecte samenvatting en het wenkend perspectief tegelijk is van deze hopelijk laatste coronapersconferentie ooit:

“Fluister HOERA!!!”

En een mooi mantra om de tweedegolfrealiteit zoals in China, Duitsland en Portugal te bezweren.